Intervistë me George Steiner

Europa po jeton një krizë të thellë. Sipas mendimit tuaj, a është e mundur shkatërrimi i saj?

Në gjendjen e saj aktuale, po, është e mundur. Por, në një mënyrë apo një tjetër, do t’ia dalim mbanë. Ironia është që Gjermania do të dominojë përsëri. Le të tërhiqemi pak. Midis muajit gusht 1914 dhe muajit maj 1945, Europa, nga Madridi në Moskë, nga Kopenhaga në Palermo, ka humbur 80 milionë qenie njerëzore në luftra, internime, kampe vdekjeje, zira buke, bombardime. Mrekullia është që ajo ka mbijetuar. Por ringjallja e saj ka qenë vetëm e pjesshme. Europa po kalon sot një krizë dramatike; ajo po sakrifikon një brez — brezin e ri — i cili nuk beson më në të ardhmen. Kur isha i ri, kishte lloj-lloj shpresash: komunizmi — e çfarë shprese! Fashizmi — edhe ai një shpresë, por që s’duhet ngatërruar. Ekzistonte, po ashtu, për hebrenjtë, sionizmi. E plot, e plot të tjera… Të gjitha këto nuk i kemi më. Gjatë rinisë, po nuk u mbajte nga një shpresë, qoftë edhe e rreme, çfarë mbetet? Asgjë. Ëndrra e madhe mesianike socialiste përfundoi te gulagu dhe François Hollande — e marr emrin e tij si simbol, nuk kritikoj personin. Fashizmi u zhyt në tmerr. Shteti izraelit, që domosdoshmërisht duhet të mbijetojë, ka një nacionalizëm tragjik, thellësisht të kundërt me mençurinë hebraike, që është kozmopolite. Unë vetë dua të jem një endacak. Jetoj sipas devizës së Baal Shem Tov-it, rabinit të madh të shekullit të XVIII-të: “E vërteta është gjithmonë në ekzil”.

Po globalizimi a e favorizon këtë endje?

Nuk ka patur asnjëherë një mbyllje të tillë gjeografike. Dikur, kur linim Anglinë, mund të shkonim në Australi, në Indi, në Kanada; sot nuk ke më të drejtë pune. Planeti po mbyllet. Çdo natë qindra vetë përpiqen të kapin Europën që nga Magrebi. Planeti është në lëvizje, por drejt çfarë? I tmerrshëm është sot fati i emigrantëve. Më nderuan në Gjermani për një fjalim që mbajta përpara qeverisë. E mbylla me këto fjalë: “Zonja dhe zotërinj, tani të gjitha yjet po bëhen të verdhë”.

Me gjithë këto, a ndjeheni ju europian?

Europa mbetet vendi i masakrës, i pakuptueshmërisë, por gjithashtu i kulturave që dua. I kam borxh gjithçka dhe dua të jem aty ku janë të vdekurit e mi. Dua të qëndroj jo larg Shoah-së, atje ku mund të flas katër gjuhët e mia. Kjo është qetësia ime e madhe, lumturia ime, kënaqësia ime. E kam mësuar italishten pas anglishtes, frëngjishtes e gjermanishtes — tri gjuhët e fëmijërisë. Nëna ime fillonte një frazë në një gjuhë dhe e përfundonte në një tjetër, pa e kuptuar. Nuk kam pasur gjuhë amtare, por, ndryshe nga mendimi i zakonshëm, kjo është mjaft e zakonshme. Në Suedi fliten finlandishtja dhe suedishtja; në Malajzi fliten tri gjuhë. Ideja e gjuhës amtare është një ide tepër nacionaliste dhe romantike. Njohja e disa gjuhëve më ka lejuar të jap mësim, të shkruaj “Après Babel: une poétique du dire et de la traduction”, dhe të ndjehem gjithkund si në shtëpinë time. Çdo gjuhë është një dritare e hapur mbi botën. Pemët kanë rrënjë; ndërsa unë kam këmbë — dhe ky është një progres i jashtëzakonshëm, më besoni!

Në librin tuaj të fundit Poezia dhe mendimi, ju tregoni që Sartri donte të ishte Stendhal dhe Spinoza. A të çon stili te mendimi?

Po, e gjithë filozofia është një akt i gjuhës. Ritmi, fjalori, sintaksa — gjithçka që na drejton drejt poezisë — gjendet po ashtu në tekstin filozofik, sado abstrakt të jetë. “Çdo mendim fillon nga një poezi”, shkruante Alain për Valérinë. Mendimtarët e mëdhenj janë shpeshherë shkrimtarë supremë, si Niçe apo Kierkegaard.

Bergsoni, një nga mjeshtrat e gjuhës franceze, mori çmimin Nobel në letërsi. Platoni meriton të krahasohet me Shejkspirin për krijimin e personazheve dhe gjesteve dramatike. Por marrëdhënia midis mendimit dhe shkrimit mund të jetë konfliktuale. Disa filozofë shkruajnë keq, mbysin shkrimtarin brenda vetes — si Hegeli, mbreti i anti-stilit. Këtë traditë të dyfishtë — gjeninë lirike të një Platoni dhe pedagogjinë e rreptë të një Aristoteli — e gjejmë që në fillim.

Letërsia dhe filozofia a janë akoma bashkëfajtore sot?

Të dyja format më duken të rrezikuara. Letërsia ka zgjedhur fushën e lidhjeve të vogla personale; ajo nuk di të trajtojë më temat e mëdha metafizike. S’ka më Balzak, Zola. Asnjë fushë nuk i shpëtonte këtyre gjenive të komedisë njerëzore. Prusti gjithashtu ka krijuar një botë të pashterrshme, dhe Ulysses i Xhojsit është ende shumë pranë Homerit… Xhojsi është pikëkalimi mes dy botëve: asaj klasike dhe asaj të kaosit. Dikur, filozofia gjithashtu mund të ishte universale. E gjithë bota ishte e hapur përpara mendimit të një Spinoze. Sot, një pjesë e madhe e universit na është mbyllur. Bota jonë tkurret. Shkencat janë bërë të pakapshme. Kush mund t’i kuptojë aventurat e fundit të gjenetikës, astrofizikës, biologjisë? Kush mund t’ia shpjegojë ato profanit? Dijet nuk komunikojnë më; shkrimtarët dhe filozofët janë të pazotë për ta bërë shkencën të kuptueshme. E megjithatë, shkenca shkëlqen nga imagjinata e saj. Si mund të pretendosh të flasësh për ndërgjegjen njerëzore duke lënë mënjanë atë që është më kurajoze, më përfytyruese? Shqetësohem kur përpiqem të kuptoj se çfarë do të thotë “të jesh i ditur” sot — to be literate, siç e thonë anglisht. A mund të jemi të ditur pa kuptuar një ekuacion jo-linear? Kultura po rrezikon të bëhet provinciale. Ndoshta do të na duhet të rimendojmë të gjithë konceptin që kemi për kulturën.

Dua t’ju tregoj një rast që më ka emocionuar pamasë: një mbrëmje, një nga kolegët e mi në Kembrixh, fitues i çmimit Nobel, një burrë i këndshëm me të cilin po haja darkë, më kërkoi ta ndihmoja për një tekst të Lakanit nga i cili nuk kuptonte asgjë. Modestia e një shkencëtari të madh krahasuar me fodullëkun, që s’ka ku të shkojë më, të mjeshtërve bizantinë të errësirës…

Ju mbroni kulturën klasike të njeriut të kulturuar dhe, në të njëjtën kohë, insistoni në brishtësinë e saj. Përse?

Sepse kultura e lartë ka falimentuar përballë barbarisë. Të mos harrojmë që të dyja luftërat botërore ishin luftëra civile europiane. Gjermania, vendi i Hegelit, Fihtes dhe Shelingut, matricë e mendimit filozofik, ka njohur më të keqen e barbarisë. Humanizmat nuk na kanë mbrojtur; përkundrazi, shpesh ato kanë qenë aleatë të antihumanizmit. Bukenvaldi ndodhej vetëm disa kilometra larg Vajmarit. Si ka mundësi që disa njerëz të luanin Bah dhe Shubert në shtëpinë e tyre në mbrëmje dhe të nesërmen në mëngjes të torturonin nëpër kampe?

Për çfarë shërben kultura, atëherë, nëse ajo nuk na bën më njerëzorë?

Ajo e bën të durueshme ekzistencën. Nuk është e lehtë të jesh i vdekshëm — jo, nuk është aspak e lehtë. Të gjithë jemi të përballur me kancerin, stresin, frikën; çdo ditë mund të mbajë një lamtumirë, dhe s’ka gjë më të ankthshme. Do t’ju tregoj diçka me të vërtetë foshnjore: gruaja dhe unë humbëm qenin tonë, Benin. Ishte e tmerrshme për ne, aq shumë kjo kafshë kishte qenë në qendër të jetës sonë! Nuk mund të kaloj një ditë pa muzikë, pa bukuri, pa poezi. Kjo është siguria ime, mbijetesa ime. Shoqëria e mjeshtërve të mëdhenj më jep një ndjenjë të pafund krenarie e mirënjohjeje. Dua t’u them “faleminderit” duke i mësuar përmendsh. Ajo që mësojmë përmendsh askush nuk mund të na e heqë. As censura, as policia politike, as kitsch-i që na rrethon. Të mësuarit përmendsh bën që të futesh në vetë veprën: “Ti do të jetosh në veten time e unë do të jetoj me ty”. Tekstet ecin në krah me ne; të shëtisësh me një poezi të Bodlerit do të thotë të jesh mirëshoqëruar.

Sipas jush, teknologjitë e reja e rrezikojnë “qetësinë” dhe “intimitetin” që duhet për kontaktin me veprat e mëdha…

Po, cilësia e qetësisë është organikisht e lidhur me atë të gjuhës. Ju dhe unë jemi të ulur këtu, në këtë shtëpi të rrethuar nga një kopsht, ku nuk ka tjetër zhurmë përveç bisedës sonë. Këtu mund të punoj, të përpiqem të mendoj. Qetësia është bërë një luks i madh. Njerëzit jetojnë në një zallamahi. Nuk ka më mbrëmje në qytete. Të rinjtë kanë frikë nga qetësia. Ç’do të bëhet me leximin serioz e të vështirë? Të lexosh një faqe nga Platoni me kufje në vesh? Kjo më tremb shumë. 

Nëse kultura është kjo përvojë e intimitetit, a mund të ruajmë ende ndjenjën e bashkësisë?

Ajo ndjenjë duhet të rindërtohet çdo ditë. E kaluara është një skenë, një repertor. Detyra e brezit tonë është ta mbajë gjallë këtë repertor. Unë besoj në “komunitetin e lexuesve”, në ata që lexojnë të njëjtat libra dhe që përmes tyre krijojnë një formë bashkësie shpirtërore. Njerëzit që kanë lexuar Don Kishotin mund të mos jenë kurrë takuar, por ata i përkasin të njëjtit botim të brendshëm, një rrethi të padukshëm ku drita nuk fiket. Ky është ngushëllimi im më i madh.

A është dashuria për letërsinë një formë rezistence?

Pa dyshim. Të lexosh është një akt rebelimi kundër nxitimit, sipërfaqësisë dhe konsumit të menjëhershëm. Leximi kërkon kohë, përkushtim, durim — tri virtyte që teknologjia e sotme i ka shpallur të panevojshme. Po, dashuria për librin është një akt lirie. Është refuzimi për t’u nënshtruar ndaj diktaturës së çastit. Një faqe nga Tolstoi mund të të shpëtojë më shumë se çdo ideologji apo slogan. Më kujtohet fjala e poetit Paul Celan: “Libri është si një dorë që të kërkon, ndoshta për të shpëtuar”. Kjo është për mua letërsia.

E megjithatë, ju e njihni rrezikun e nostalgjisë…

Sigurisht. Nuk dua të jetoj në të shkuarën, as të idealizoj bibliotekat e pluhurosura. Kultura duhet të mbetet një aventurë e gjallë. Po, jam nostalgjik për qetësinë, për durimin, por nuk jam kundër së ardhmes. Do të doja që teknologjia të ndihmonte njeriun të mendonte më thellë, jo të harronte. Kam frikë se shumë shpesh ajo bën pikërisht të kundërtën: na shpërqendron, na ndan nga vetvetja.

Në fund të fundit, çfarë është kultura për ju?

Një mënyrë për të qëndruar njerëzor, për të mos harruar se jemi qenie të përkohshme, por që mund të lëmë pas diçka më të gjatë se ne. Kultura është ajo që mbetet kur gjithçka tjetër është harruar — si një dritë që nuk shuhet dot. Dhe mbase, po të më duhej ta përmblidhja me një fjalë, do të thosha: kultura është kujtesë. Kujtesa e një bote që nuk ka humbur ende kuptimin e saj.