Intervistë me Irena Shabanin

Poezia e Irena Shabanit duket se lind aty ku fjala takohet me nje mozaik ndjesish. Në Letrat që nuk m’i dërgove kurrë, vellimin e saj të parë me poezi, ajo ndërton një univers ku brishtësia ndërthuret kaq bukur me forcën dhe ku e pathëna ka po aq peshë sa gjithçka e thënë. 

Janë poezi, të cilat nuk kërkojnë të imponohen, por të gjejne rrugën ngadalë drejt brendisë të çdo lexuesi, duke ruajtur ato ndjesi intime që i bën të ndihen njëherazi aq personale dhe kolektive. 

Përkthimi i këtij vëllimi në italisht është, në njëfarë mënyre, edhe dëshmi e kësaj fuqie: aftësisë së poezisë së saj për të kaluar nga një gjuhë në tjetrën pa humbur origjinalitetin që e karakterizon. Në këtë bisedë me Irenen, ndalemi pak te marrëdhënia e saj me poezinë, te mënyra si lind një varg, si ruhet ndjeshmëria në gjuhë, dhe si arrin një poete ta kthejë përvojën e brendshme në fjalë që prekin audienca të ndryshme.

Një Hartë Uji

Kam një hartë uji nën lëkurë,

që i tregon të gjitha shkretëtirat e mia.

Edhe atë njeri

që m’i dalloi buzët e thara nga etja,

ndërsa dorën nuk e shtriva.

 

Ai njeri është një rrugë që diku të çon.

 

E si për ironi, kam njohur aq shumë njerëz

që u bënë rrugica qorre në hartën time.

 Ato gjurmë uji nën lëkurë

janë çadra ime në mes të diellit.

 

Në këtë vallëzim

të egër të jetës, unë jam muzika

që vjen bash prej asaj toke të shkretë,

ku një lumë i nëndheshëm gjarpëron

dhe nëpër damarë shkruan atë histori mbijetese,

Të asaj pike shprese që më mbajti gjallë.

 

 

Kënga e Fundme e Shiut

 

Shiu nën dritat e neoneve

këndon të mbrapmen këngë.

Fshesaret sonte mungojnë.

Gërvima e lehtë e fshesave prej xunkthi

dëgjohet në të timen kokë. 

Flenë të gjithë, ndoshta dhe fantazmat…

Jam ndalur mbi një libër sikur të ishte e vetmja ujdhesë

në mes të asgjëkundit,

Por ai është ende shumë i ri për të pasur kujtime.

Hë për hë ka veç fjalë që duhet të mpleksen fort 

sa për të m’i lidhur mendimet…

Është një novelë që ka faqe sa për një roman.

Truku i faqosësit për të përdorur një gërmë të bollshme

që të ta zënë sytë mirë, 

më bën të qesh…

Kështu e braktis librin. 

Zgjas kokën mbi dritare ku pikat e shiut 

që duken sikur i vallëzojnë në fytyrë një pike tjetër 

rrëshqasin mbi kohën që nuk lëviz e zhduken sa kaq.

Kushedi kur ka rënë një shi tjetër si ky, 

ku ajo vajzë që isha unë ka ecur nën to

Se ndryshe nuk shpjegohet

gjithë kjo dëshirë për të folur me hiçin, 

dhe malli që ka hiçi për të folur me mua…

 

 

Ora Jote e Mungesës

 

Ora jote e mungesës

gjithmonë duket sikur sapo ka filluar.

Le të përplasen zogjtë me avionët,

le të tronditen themelet e botës që sillet si e cekët.

 

Unë sot, as vetë nuk jam këtu,

edhe pse trupi plandosur është

në atë shtëpi që është shtëpia ime.

 

Unë sot jam në një anije mbi Bosfor,

si në një telenovelë ku personazhet absurdë

ndjenjat i përdorin si vargonj

për të tërhequr zvarrë njëri-tjetrin.

 

Ora jote e zhbërjes matet

me largësinë e galaktikës tonë

nga një galaktikë tjetër.

Asgjë nuk merr më shumë kuptim

se kotësia e ëndrrave, 

ato që tregojnë çdo gjë

që ndodh në një dimension tjetër,

por harrohen në mëngjes.

 

Ora jote e mungesës

mund të mbushet vetëm me vetmi,

me vetmi të ngjeshur,

si në një kuti konservash.

 

Unë, në këtë orë, lexoj gjithmonë një libër

çfarëdo libri që më bën të të harroj.

A është për ju poezia një mënyrë për ta artikuluar përvojën, apo për ta mbrojtur atë nga ndonjë  shpjegim i mundshëm?

 

Poezia nuk ka për qëllim të artikulojë përvojën, por në mënyrë të pavetëdijshme e bën këtë ndërsa përpiqet të përjetësojë momentin. Gjithmonë më ka trembur pyetja “çfarë ka dashur të thotë autori?”, sepse mendoj se është një përpjekje e kotë të futesh në një botë që nuk është e jotja. Poezia ka luksin të interpretohet në qindra mënyra nga secili lexues, dhe ajo është e vërtetë në të gjitha ato përjetime. Kjo është e bukura e poezisë edhe kur keqkuptohet ajo vazhdon të krijojë një gjendje që i shpëton çdo shpjegimi

 

Pse një emocion ndryshon kur bëhet gjuhë?

 

Ai kthehet në një mendim, dhe sa më i qartë dhe i thellë të jetë, aq më shumë godet zemrën. Humbet ndjesinë private, por fiton jetë të re bëhet pasuri për të tjerët. Një emocion i shkruar bëhet i ndashëm me të tjerët, ai mund të kthehet tek autori në qindra forma të tjera, që thonë të njëjtën gjë, por me nuanca të ndryshme. Kjo është paksa magjike: emocionet dinë të gjejnë fjalët, dhe fjalët dinë të rikthejnë emocionet.

 

A ju ka ndodhur të përjetoni një çast në të cilin kuptoni se një përvojë nuk mund të jetohej më, por vetëm të shkruhej?

 

 Ka çaste kur përvoja nuk mund të jetohet më në mënyrë të drejtpërdrejtë, sepse bëhet tepër e rëndë ose tepër e paqartë për t’u mbajtur brenda vetes. Në ato momente, ajo kërkon të dalë jashtë dhe shkrimi bëhet mënyra e vetme për ta përballuar. Nuk është më çështje lumturie apo trishtimi, por një shqetësim i vazhdueshëm që nuk të lë të qetë derisa të bëhet fjalë. Mënyra si shkruhet e zbulon këtë përpjekje. Kur ndjenja mbetet në qendër, ajo arrin tek tjetri; por kur mbizotëron vetëm ndërtimi i mendimit, diçka humbet. Ndoshta sepse ajo që nuk kthehet në ndjesi, sado e zgjuar apo e mënçur mbetet e huaj, ndërsa ajo që shkruhet nga nevoja, vazhdon të jetojë edhe tek të tjerët.

 

Si e dalloni kufirin mes një vargu që është i vërtetë dhe një që është thjesht i bukur?

 

Një varg i shërben një poezie për të sjellë vargje të tjera. Një varg i bukur në mes të asgjësë duhet të jetë aq i fortë sa të qëndrojë vetë, përndryshe do të humbasë. Vargjet e bukura shpesh janë në kërkim të një tjetri të tillë, si kolonat e një shtëpie që pa to do të shembeshin muret. Vargjet e forta që mbeten në mendje befasisht zgjojnë autorin për të shkruar atë që po e përgatit nga brenda. Çdo autor që harron një varg dhe përpiqet ta rigjejë, shpesh nuk ia del dot.

Kam kohë që nuk shkruaj poezi për hir të poezisë; shkruaj vetëm kur unë dhe ai varg jemi të dy të angazhuar në të njëjtën kohë, përballë një stilolasi e letre.

 

A mendoni se poezia zbulon atë që tashmë ekziston brenda nesh, apo krijon diçka që nuk do të ekzistonte pa të?

 

Unë nuk kam mundur ta ndaj dot: a është poezia strehë për mua, apo unë jam burimi i saj? Mendoj se është diçka në mes. Ne formësoheminga ajo që lexojmë, përjetojmë dhe ndajmë, nga zëri i të tjerëve që kthehet në poezi dhe na flet për jetën në mënyrën më të ndjeshme. Poezia është një rrugëtim dhe në fund, ajo afishon të gjithë itinerarin e emocioneve dhe përvojave tona.

 

Në procesin e shkrimit, a e formësojmë përjetimin, apo i bindemi atij?

 

Ka disa kategori poetësh. Disa ulen në tavolinë me një qëllim të qartë për të shkruar. Disa të tjerë e përdorin shkrimin për të matur veten. Ka edhe nga ata që shkruajnë për të shpëtuar. Mendoj se jam nga këta të fundit. Një poezi më vjen pa sforco. Sikur e kam bluajtur gjatë në nënvetëdije, herë si mendim, herë si ndjesi, herë si arrati. Kur vjen momenti i shkrimit, ai më duket i ndarë prej meje. Sikur nuk jam vetëm. Jemi dy në një. Unë jam dora që hedh në letër një ndjesi që ka arritur kulmin dhe nuk rri dot më brenda meje. Ajo kërkon të dalë, të largohet, ndoshta edhe nga unë vetë. Ka pasur raste kur kam dyshuar pasi kam lexuar një varg dhe kam pyetur veten: a e kam shkruar unë këtë? Më shumë se çështje bindje apo përjetimi mbetet ndjesia se sa besnike i qëndroj asaj që më ndodh brenda, kur ajo kërkon të dalë në dritë?

 

Vëllimi juaj i parë poetik “Letrat që nuk m’i dërgove kurrë” tashmë është përkthyer në italisht, a ju krijoi ndjesinë e një vazhdimësie, apo të një distancimi prej vetes?

 

Fakti që poezia ime flet në një gjuhë tjetër më ka krijuar një ide të vagullt distancimi, ndërsa ideja e një vazhdimësie është më e fortë. Ndjenjat janë universale dhe njerëzit janë të gjithë të përbërë nga e njëjta materie, pavarësisht në çfarë gjuhe flasim, dhe si të tilla ato prekin njësoj. Unë kam ndjerë diçka që dua ta theksoj dhe që nuk e kam hasur shumë shpesh me botimin në shqip: lexuesi është më i afërt me autorin. E vlerësoj shumë atë lexues të thjeshtë që i shkruan autorit emocionet e tij, i shpreh ndjesitë dhe e bën të reflektoj. 

 

A ju ka ndodhur të ndjeni që përkthimi i një poezie tuajen ta bëjë më të dukshme atë që në origjinal ishte disi më e fshehur?

 

Në rastin e përkthimit në italisht, dhe falë përvojës së përkthyeses sime Marjola Saliut që është edhe vetë një autore me origjinë shqiptare dhe që shkruan dhe boton në italisht mendoj se poezitë janë shfaqur në një dritë të re. Kjo ndodh edhe për faktin se italishtja është një gjuhë shumë e pasur dhe të lejon të thellosh kuptimin e tekstit duke zgjedhur fjalët e duhura.

 

Çfarë është më e vështirë për t’u mbartur në një gjuhë tjetër: kuptimi, muzikaliteti, apo ajo që mbetet e pashkruar mes vargjeve?

 

Shpesh e para që humbet është rima, nëse poezia e ka atë. Përkthyesi mund t’i qëndrojë besnik tekstit, duke mos sakrifikuar kuptimin për të ruajtur ngjashmërinë e tingujve. Çdo gjuhë ka muzikën e saj, dhe mendoj se nëse poezia rreh me ritmin e brendshëm në një gjuhë, ajo mund të gjejë një jehonë edhe në gjuhën tjetër. Ajo që mbetet e pashkruar mes rreshtave, mund të humbas, por autori është i pregatiturpër këtë. Gjuha mund të marr nuanca të tjera të pazëshme që falë talentit dhe sensiblitetit të përkthyesit, ajo mund të shpëtojë nga zhdukja dhe të vazhdojë të lëvizë mes lexuesve, si një hije e brishtë që i jep poezisë shpirt.

 

 Në fund, a e shihni poezinë si një mënyrë për t’iu afruar të vërtetës, apo për të bashkëjetuar me fluiditetin e ndjesive?

 

 Poezia është një formë çlirimi. Përplasja midis të vërtetës dhe fluiditetit të ndjesive zgjat derisa autori hedh në letër çdo varg dhe çdo mendim. Ndonjëherë, vetë procesi i krijimit e bën autorin të ndalojë dhe të reflektojë mbi mënyrën se si mendon. Në këtë mënyrë, ai kupton më mirë veten, pasi lexon atë që ka lindur nga brendia e tij.